Қазақ этносын қалыптастырған тайпалар қазіргі Қазақстан шекарасынан әлдеқайда тыс жерлерде көшіп-қонып жүрді. Олардың шекара туралы түсінігі отырықшы халықтардан өзгеше болды және бұл Геродот сипаттамаларында көрініс тапты.
Сақтардың парсыларға қарсы тактикасы
Парсы патшасы Дарий I скифтерге қарсы соғысқа аттанғанда, тайпалардың бір бөлігі шайқасуға бел буды. Олар көрші тайпалардың жерлері арқылы шегініп, құдықтарды көміп, шөпті өртеп, парсы әскерін сусыз және аттарына жем-шөпсіз қалдырды. Еділ Нояновтың айтуынша, бұл алдын ала ойластырылған стратегия еді: көшпенділер адамдар мен малды далаға тереңдетіп әкетіп, жауын алдап, біртіндеп әлсіреткен.
Дарий скиф патшасы Иданфирске «шайқасқа шық немесе жер мен суды бер» деген елшілік жіберді. Иданфирс «менде қиратуға қалалар да, таптауға егістіктер де жоқ, сондықтан қорқыныштан қашпаймын» деп жауап берді. Парсы әскері скифтерді бағындыра алмай, шегінуге мәжбүр болды.
Царица Томирис және патша Кир
Геродоттың мәліметі бойынша, парсы патшасы Кир Сырдария арқылы массагеттердің иелігіне өтіпті. Көшпенділер алдымен шегініп, кейін патшайым Томиристің басшылығымен қарсы шабуылға шығып, парсыларды толық талқандады. Шайқаста Кирдің өзі қаза тапты.
Ғұндардың стратегиясы
Ғұндар да осындай тактиканы қолданған. «Ханьшу» қытай жылнамаларында ғұндардың жауын өз жеріне тереңдетіп алдап әкеткені сипатталған. Қытайлықтардың азық-түлігі мен суы таусылғанда, ғұндар кенеттен соққы берген. Тарихшы бұл қорқақтық емес, әскери айла екенін атап өтеді.
«Жер — мемлекеттің негізі»
Ғұн мемлекетінің негізін қалаушы Модэ көрші дунху тайпасына жылқы мен әйелін берді, бірақ олар екі ел арасындағы шөлейт жерді талап еткенде, бас тартып, соғыс ашты. Модэ: «Жер — мемлекеттің негізі» деп мәлімдеді. Көшпенділер үшін территория жай ғана кеңістік емес, мемлекеттіліктің тірегі болды.
Ұлыстар және жүздер
Алтын Орда дәуірінде шекаралар ұлыс жүйесі арқылы белгіленді: жайылымдар Шыңғыс ұрпақтарының қарамағында болды. Бұл жүйе Қазақ хандығында да сақталды. Керей мен Жәнібек ұрпақтарының әрқайсысының өз ұлысы болды, ал Тәуке хан тұсында үш жүз құрылымы қалыптасты. Кіші жүз Сырдарияның төменгі ағысынан Еділге дейінгі жерлерді, Орта жүз орталық, солтүстік және шығыс аймақтарды, Ұлы жүз Жетісу мен Қазақстанның оңтүстігін қамтыды.
Рулық қорымдар және қарауыл қорғандары
Көшпелі қоғамда жер иелігінің маңызды белгісі ата-баба қорымдары болды. Қыстау маңындағы некропольдер территорияның белгілі бір руға тиесілі екенін көрсетті. Иданфирс Дарийге: «Егер олардың ата-бабаларының қабірлерін тапсаң, скифтердің соғысатынын түсінесің» деген.
Жау қозғалысын бақылау үшін қарауыл қорғандары пайдаланылды. «Ақтабан шұбырындыдан» кейін қазақтар өз жерлерін қорғап, жоңғарларды ығыстырды, кейін Қоқан және Хиуа хандықтарына қарсы күресті. Кенесары хан мен Жанқожа батырдың күресі де жерді қайтарумен байланысты болды.